مهدى محقق
شناسنامه و پيشگفتار 9
مجموعه متون و مقالات در تاريخ و اخلاق پزشكى در اسلام و ايران ( فارسى )
پيش از سفر لندن ، با استاد فقيد ، مرحوم على اصغر حكمت ، در نشر تفسير كشف الاسرار و عدة الابرار ابو الفضل رشيد الدين ميبدى يزدى همكارى داشتم و تصحيح جلد هشتم آن به من محول شده بود . بدين مناسبت ، هفتهاى يكبار ، با دوستان ديگر كه مجلدات ديگر آن تفسير را زير نظر داشتند ، در منزل آن استاد گرد مىآمديم و همين آشنايى سبب شد كه در مراجعت از لندن ، وقتى آن مرحوم ، در مقام رئيس كميسيون ملى يونسكو در ايران ، مىخواست جشنى بهمناسبت هزار و يكصدمين سال تولد رازى برپا كند ، از من خواست تا يكى از آثار آن پزشك نامدار و فيلسوف ارجمند را براى طبع آماده سازم تا در ميان حضار آن مراسم توزيع شود . براى اين كار ، با كتاب السيرة الفلسفية او موافقت شد و من براى تحرير مقدمهء كتاب كه دربارهء احوال ، آثار و افكار رازى بود ، ناچار شدم كه به منابع دستاول ، دربارهء رازى ، مراجعه كنم . كتاب السيرة الفلسفية در سال 1343 منتشر شد و مورد قبول اهل علم قرار گرفت و تشويق آنان موجب شد كه من آن رشته را رها نكنم و در جنب كارهاى ديگر ، به تحقيق دربارهء ساير آثار رازى و دانشمندان پيش از او و همزمان او بپردازم . طى همين مطالعات ، مصمم شدم كه دربارهء تاريخ طب در اسلام و سابقهء آن در يونان ، هند و ايران مطالعه كنم . براى اين منظور ، كهنترين تاريخ پزشكان در اسلام ، يعنى تاريخ الاطباء و الفلاسفهء اسحاق بن حنين ، نظر من را جلب كرد . خاصه آنكه متن آن ، با مقدمهاى محققانه از فرانز رزنتال ، دانشمند تاريخشناس معروف ، در دسترس قرار داشت و من توفيق يافتم كه آن را به فارسى ترجمه كنم و در مجلهء دانشكدهء ادبيات ، شمارهء 3 ، سال 1344 ، تحت عنوان « آغاز علم طب و تاريخ آن تا زمان رازى » منتشر سازم ( چهارمين گفتار از مجموعهء حاضر ) . در سال 1344 كه به دعوت دانشگاه مك گيل به مدت سه سال براى تدريس فلسفه و كلام به كانادا عزيمت كردم ، اين فرصت پيدا شد كه از كتابخانهء اسلر كه به تاريخ پزشكى اختصاص داشت ، استفاده كنم ؛ بهويژه كه كتابهاى تاريخ پزشكى اسلامى ماكس مايرهوف ، مورخ معروف تاريخ طب اسلامى ، به آن كتابخانه انتقال يافته بود و حتى ، برخى از نسخههاى خطى طبى در آن كتابخانه يافت مىشد كه در دنيا منحصربهفرد بود - مانند كتاب مفردات الادويهء غافقى كه نسخهاى خوشخط و مزين به تصوير بسيارى از درختان و گياهان دارويى است . طى مدت اين سه سال ، موفق شدم كه مطالعات خود را دربارهء رازى ، با توجه به ميراث كهن طب يونانى ، توسعه دهم و براى اين منظور ، مقدماتى از زبان يونانى و لاتين فراگرفتم و نتيجهء مطالعات خود را به صورت مقالههايى متعدد براى نشر در مجلهء دانشكدهء